Umundurowanie i wyposażenie

KRÓTKI PRZEGLĄD UMUNDUROWANIA I WYPOSAŻENIA ŻOŁNIERZY
PÓŁNOCNEJ GRUPY WOJSK ARMII RADZIECKIEJ
NA PRZŁOMIE LAT 70-tych i 80-tych.

WYBRANE PRZYKŁADY UMUNDUROWANIA DLA STOWARZYSZENIA REKONSTRUKCJI HISTORYCZNEJ ARMII RADZIECKIEJ "SIEWIERNAJA"


Naszym podstawowym umundurowaniem jest tzw. letni mundur polowy wz. 69. Został wprowadzony rozkazem Ministra Obrony ZSRR nr 191 z dnia 26 lipca 1969. W następnych latach ulegał nieznacznym modyfikacjom, co zostało określone rozkazem Ministra Obrony ZSRR nr 250 z dnia 1 listopada 1973 r. (oraz innymi rozkazami szczegółowymi). Mundur ten jest obowiązujący i absolutnie podstawowy w naszym Stowarzyszeniu. 
UMUNDUROWANIE PODSTAWOWE (tzw. "minimum")


MUNDUR ŻOŁNIERZA SŁUŻBY ZASADNICZEJ
Mundur letni składa się z bluzy, spodni, czapki furażerki, butów (tzw. sapogów) oraz pasa skórzanego z klamrą mosiężną. Przy wykorzystaniu pełnego oporządzenia bojowego stosujemy pas parciany z powłoką skóropodobną z klamrą stalową*. W przypadku użycia tylko części oporządzenia (ładownica na magazynki oraz bagnet, bez szelek, łopatki czy ładownicy na granaty) zakłada się pas skórzany z klamrą mosiężną.
Pagony i patki w kolorze czerwonym. Korpusówki wojsk piechoty zmotoryzowanej.
Na przestrzeni lat mundury były szyte z różnych rodzajów materiału i w różnych odcieniach. Począwszy od grubego drelichu (kolor zbliżony do piaskowego lub "wpadającego" w brąz) w latach 70-tych, poprzez gabardynę (ciemna zieleń), a na sztucznym (bardzo błyszczącym) materiale w kolorze szarej zieleni (druga połowa lat 80-tych) skończywszy. Na nasz okres rekonstrukcji najodpowiedniejsze są drelichowe oraz gabardynowe, zwłaszcza, że i te wczesniejsze wersje używane były do samego końca istnienia Północnej Grupy Wojsk.


MUNDUR OFICERA, CHORĄŻEGO LUB ŻOŁNIERZA SŁUŻBY NADTERMINOWEJ
Ten mundur składa się z bluzy, spodni, czapki oraz pasa oficerskiego z koalicyjką. Podstawową różnicą między mundurem żołnierskim jest rodzaj materiału (gabardyna lub bardzo gruba bawełna w początkowym okresie) oraz plastikowe guziki w kolorze zielonym, brak guzików na rękawach oraz zielone patki i korpusówki (te różnice nie odnoszą się do mundurów przeznaczonych na obszary z gorącym klimatem, ale to już inna sprawa...). Spodnie posiadają lampas (w naszym przypadku - czerwony). Buty (tzw. juftewyje sapogi) wykonane są z grubej, groszkowej skóry. Dodatkowym (porządanym) elementem jest skórzana raportówka oraz kabura do pistoletu Makarowa.

Bardzo istotnym i wymaganym elementem polowych mundurów (tak żołnierskich, jak i oficerskich) jest tzw. "podworotnik". Jest to pasek białej tkaniny naszywany po wewnętrznej stronie kołnierza (widoczny na powyższych obrazkach) chroniący kołnierz mundurów przed potem. W naszym Stowarzyszeniu wielce wskazane jest, aby podworotniki były z oryginalnego radzieckiego materiału (np. pochodzącego z prześcieradła wojskowego). 
Do czapek powyżej omówionych mundurów przypina się następujące oznaczenia:



UMUNDUROWANIE I WYPOSAŻENIE ZALECANE
Przedstawione powyżej umundurowanie jest - jak wspomniano - absolutnym minimum. Jest tym, co każdy z nas na początek po prostu musi mieć. Nie znaczy to jednak, że rzeczone "minimum" w całości wyczerpuje kwestię umundurowania i wyposażenia. Poniżej przedstawiamy umundurowanie oraz elementy wyposażenia, których posiadanie byłoby ze wszech miar wskazane i podniosłoby bezsprzecznie poziom rekonstrukcji członków Stowarzyszenia. Tym bardziej, że działalność rekonstrukcyjna Stowarzyszenia nie odbywa się tylko latem...


MUNDUR ZIMOWY POLOWY ŻOŁNIERZA SŁUŻBY ZASADNICZEJ
Podstawowym elementem umundurowania zimowego żołnierza jest płaszcz (szynel) oraz czapka (uszanka). Szynel jednorzędowy, wykonany z wojłoku, obszyty pagonami i patkami w kolorze rodzaju wojsk. Na lewym rękwie naszywka wojsk piechoty zmotoryzowanej. Na prawym natomiast (opcjonalnie) naszywka określająca lata słuzby. W myśl przepisów mundurowych szynel był elementem zimowego munduru codziennego oraz galowego (tzw. "paradnaja forma"), ale w praktyce żołnierze Północnej Grupy Wojsk bardzo często wykorzystywali go podczas zajęć polowych. Pas skórzany z klamrą mosiężną w przypadku braku oporządzenia lub przy niepełnym oporządzeniu. Przy wykorzystaniu pełnego oporządzenia żołnierskiego-pas parciany powleczony powłoką skóropodobną z klamrą stalową. Podkreślić należy, że uwidocznione guziki w kolorze złotym pełniły li tylko funkcję wizualno-ozdobną. Szynel nie był zapinany na guziki lecz na tzw. "haftki"-stalowe zapięcia wykonane z drutu i wszyte fabrycznie wewnątrz płaszcza. Tak więc żołnierz, który otrzymywał płaszcz, musiał samodzielnie przyszyć nań nie tylko pagony bądź patki, ale także rzeczone guziki.  Fakt ten jest godny odnotowania, albowiem na rynku kolekcjonerskim dostępne są szynele najczęściej pozbawione wszelkich obszyć i guzików (czyli wersja fabryczna), co u osoby nieobeznanej w niuansach funkcjonowania Armii Radzieckiej może nasunąć wątpliwości względem ich oryginalności. Zatem nabywca takiego szynela musi-podobnie jak jego radziecki kolega rozpoczynający służbę-samodzielnie zatroszczyć się o jego prawidłowe obszycie.
Uzupełnieniem szynela jest czapka uszanka żołnierska (gorszej jakości futro w porównaniu z oficerską) wraz z przypiętym emblematem żołnierskim (gwiazda w wieńcu).

Zimowe umundurowanie polowe składa się z watowanej kurtki i spodni. Kurtka posiada zielone patki i korpusówki oraz zielone pagony (stopień oznaczony jest tasiemką w kolorze czerwonym). Zasady stosowania pasów i oporządzenia są analogiczne, jak w przypadku szynela (brak oporządzenia lub niepełne-pas skórzany z klamrą mosiężną, przy pełnym oporządzeniu-pas parciany z powłoką skóropodobną, z klamrą stalową). 


UMUNDUROWANIE ZIMOWE POLOWE OFICERÓW, CHORĄŻYCH I ŻOŁNIERZY SŁUŻBY NADTERMINOWEJ

Płaszcz oficerski dwurzędowy. Patki w kolorze rodzaju wojsk. W myśl regulaminu szynel był częścią umundurowania zarówno codziennego, jak i polowego oficera. Określony był jako "szynel codzienno-polowy".

Na mundur polowy składa się kurtka watowana z kołnierzem ze sztucznego futra. W przeciwieństwie do kurtki żołnierskiej - nie posiada naszytych patek kołnierzowych, a korposówki oznaczające rodzaj wojsk umieszcza się na pagonach. Czapka wykonana jest z futra lepszej jakości niż w przypadku żołnierskiej. Reszta wyposażenia jest taka sama, jak przy umundurowaniu letnim.


WYPOSAŻENIE BOJOWE
Oporządzenie bojowe żołnierza składa się z szelek, pasa parcianego powleczonego brązową powłoką imitującą skórę z klamrą stalową*, ładownicy na magazynki (trójkomorowa), ładownicy na granaty wz. 55 (dwukomorowa) oraz małej łopatki piechoty i manierki w pokrowcu (polecamy ciekawy artykuł na temat radzieckiego wyposażenia "kuchennego"). Do ładownic oraz pokrowców żołnierze doszywali tzw. "birki". Najczęściej były to niewielkie drewniane tabliczki na których żołnierz wypisywał swoje podstawowe dane osobowe. Dodatkowo w skład wyposażenia wchodzi nie ujęty w regulaminie bagnet typu 6H4 oraz maska przeciwgazowa typu SzM-41 lub SzMS (w kolorze czarnym lub szarym) wraz z torbą.
              Maska SzM-41                                                                    Maska SzMS
Źródło zdjęć: http://prodigger.ru/
Warto także podkreślić, że podczas codziennej służby żołnierze radzieccy rzadko występowali w kompletnym oporządzeniu. Takowe było wykorzystywane podczas dużych i długotrwałych ćwiczeń bądź szkoleń specjalistycznych. W czasie rutynowych, codziennych zajęć w polu lub podczas służby wartowniczej, żołnierz wyposażony był najczęściej w broń, ładownicę na magazynki, bagnet oraz maskę przeciwgazową. Kwestia ta ma istotne znaczenie przy doborze pasów. I tak pas polowy parciany skóropodobny z klamrą stalową można było używać tylko w sytuacji korzystania z  oporządzenia bojowego (co najmniej szelki i obie ładownice). W sytuacji, kiedy żołnierz nie miał założonych szelek, obowiązywał go pas skórzany z klamrą mosiężną. A szelki natomiast można było używać tylko równocześnie z dwiema ładownicami (na magazynki i granaty). Tak więc w przypadku, kiedy żołnierz posiadał przytroczoną do pasa tylko ładownicę na magazynki (samej ładownicy na granaty nie noszono)-nie zakładał szelek, a tym samym pasa parcianego skóropodobnego z klamrą stalową. Obowiązywał go wówczas-jak było nadmienione powyżej-pas skórzany z klamrą mosiężną. Pozostając jeszcze na chwilę w tematyce pasów, nie należy zapominać o istnieniu żołnierskich pasów codziennych (z mosiężną klamrą) wykonanych z brązowego tworzywa sztucznego imitującego skórę (nie należy go mylić z polowym pasem parcianym powleczonym powłoką skóropodobną). Pasy te były powszechnie używane w garnizonach na terytorium ZSRR. W grupach wojsk stacjonujących poza jego granicami stanowiły one rzadkość. Owszem, były dostępne w magazynach i sklepach garnizonowych, ale w powszechnym użyciu nie występowały. Wynikało to z faktu, że żołnierz radziecki stacjonujący poza krajem był wizytówką Związku Radzieckiego. Musiał przeto prezentować się elegancko. W końcu pas "z linoleum" to nie to samo, co pas ze skóry...
 
Dodatkowym elementem wyposażenia bojowego jest hełm. W Północnej Grupie Wojsk używano hełmów uwidocznionych poniżej. Jednakże najczęściej występującymi były hełmy wz. 40 (w dwóch odmianach zapięcia)
              wz. 40                            wz. 40                            wz. 60                             wz. 68                    
Źródło zdjęć: http://www.helmy.w8w.pl/

*) Do munduru polowego oraz wyposażenia regulamin przewidywał klamrę w kolorze zielonym (widoczną na powyższych ilustracjach). Jednak w praktyce klamry te pojawiły się w Północnej Grupie Wojsk dopiero na przełomie lat 80-tych i 90-tych (a i to tylko w nielicznych jednostkach). Do samego końca funkcjonowania PGW używane były klamry stalowe starego wzoru. 


UMUNDUROWANIE OPCJONALNE


MUNDUR PARADNY I PARADNO-WYJŚCIOWY ŻOŁNIERZA SŁUŻBY ZASADNICZEJ

W przypadku braku umundurowania polowego istnieje możliwość (w niektórych okolicznościach) zastąpienia go mundurem tzw. paradno-wyjściowym. Co więcej, zdarzyć się może, że okoliczności danej rekonstrukcji (np. oficjalne uroczystości) determinować będą konieczność wykorzystania tego rodzaju munduru. Dlatego warto go posiadać w swojej kolekcji. 
Mundur paradno-wyjściowy (ilustracja pierwsza od lewej) składa się z gabardynowej kurtki i prostych (wypuszczanych) spodni oraz skórzanych pantofli (półbutów) w kolorze czarnym. Do tej wersji nie zakłada się pasa. Zasadą jest, że pas można stosować tylko w sytuacji, kiedy żołnierz ma na nogach wysokie buty (sapogi). Dwie kolejne ilustracje przedstawiają mundur paradny. Od munduru paradno-wyjściowego różni się on zastosowaniem sapogów oraz pasów. Uwidocznione różnice w kolorystyce pasów odnoszą się do okoliczności w jakich występuje żołnierz. Skórzany pas brązowy stosowano w praktyce w warunkach garnizonowych oraz uroczystości niższej rangi. Biały pas (który nie był na wyposażeniu żołnierza, lecz był wydawany na określone okoliczności) używano podczas ważnych oficjalnych uroczystości (Dzień Zwycięstwa czy święto Rewolucji Październikowej), defilad oraz podczas pełnienia wart honorowych, a także przy głównym posterunku wjazdowym (tzw. KPP nr 1). We wszystkich wersjach tego munduru (w gruncie rzeczy jest to ten sam mundur) stosuje się pagony w kolorze zgodnym z rodzajem wojsk (w naszym przypadku czerwone) opatrzone aluminiowymi bądź (od marca 1980 r.) wykonanymi z tworzywa sztucznego literami CA w kolorze złotym oraz patki w tym samym kolorze z metalową obwódką w kolorze złotym. Stopnie określa się za pomocą tasiemki w kolorze złotym. Na lewym rękawie naszywa się (w przeciwieństwie do munduru polowego) emblemat rodzaju wojsk. Pod kurtką nosi się koszulę ogólnowojskową wraz z krawatem.

W porze zimowej stosuje się szynel o którym była mowa w części dotyczącej umundurowania polowego. Obowiązkowym elementem zawsze stosowanym do szynela jest pas brązowy bądź biały (w zależności od okoliczności wspomnianych powyżej w odniesieniu do mundurów) - bez względu na rodzaj obuwia (do szynela pod którym założony jest mundur paradno-wyjściowy można używać półbutów). Początkowo litery CA na pagonach wykonane były z aluminium w kolorze złotym (zamiast z tworzywa sztucznego, jak w przypadku mundurów polowych). Na podstawie rozkazu Ministra Obrony ZSRR nr 85 z 15 marca 1980 r. ujednolicono tę kwestię i do wszystkich typów mundurów i szyneli żołnierskich zaczęto stosować pagony z literami wykonanymi z tworzywa.


MUNDUR CODZIENNY OFICERÓW


Mundur codzienny oficera wojsk lądowych Armii Radzieckiej wygląda następująco:
Składa się - podobnie jak żołnierski - z gabardynowej kurtki (różniącej się jednak krojem od żołnierskiego), spodni z lampasem (prostych do półbutów lub zwężanych do sapogów) oraz czapki ze złotym sznurem. Do prostych spodni i półbutów nie nosi się pasa wraz z koalicyjką. Regulaminy mundurowe z 1969 oraz 1973 r. określają, że do czapki munduru codziennego oficera używa się skóropodobnego paska zamiast złotego, plecionego sznura. Jednakże na podstawie rozkazu Ministra Obrony ZSRR nr 108 z 25 kwietnia 1975 r. pasek ten został zastąpiony złotym sznurem. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku patek. Wskazane powyżej regulaminy stanowiły, że patki nie posiadają złotych obwódek metalowych. Jednak tym samym rozkazem (nr 108) metalowe obwódki zostały wprowadzone. Jako ciekawostkę należy nadmienić, że wspomniany wyżej rozkaz wprowadził także spinki do krawatów.

W warunkach zimowych do w/w munduru używa się płaszcza (szynela) identycznego, jak przedstawiony powyżej w odniesieniu do oficerskiego munduru polowego.

Na oddzielne omówienie zasługuje umundurowanie codzienne chorążych, które wygląda następująco:
Jak widzimy, jest on bardzo podobny do munduru oficera, ale posiada kilka istotnych różnic. W przeciwieńśtwie do munduru oficerskiego - nie posiada złotych metalowych obwódek na patkach, a złoty sznur na czapce jest zastąpiony plastikowym paskiem skóropodobnym w kolorze czarnym (takim samym, jak u czapki żołnierza służby zasadniczej). Istotną różnicą są naszywane na lewy rękaw szewrony oznaczające lata służby. Pierwotnie wykonane były z metalicznej, złotej tkaniny. Od stycznia 1973 roku wytwarzano je z tworzywa sztucznego, ale dopuszczone było używanie obu tych wzorów. Dopiero od 01 czerwca 1983 roku wszystkie mundury chorążych musiały posiadać szewrony wykonane z tworzywa sztucznego. Kształt szewronów w odniesieniu do lat służby wygląda następująco (kolorystyka podszewek szewronów uzależniona jest od rodzaju wojsk-w naszym przypadku będzie to kolor oliwkowy): 



UMUNDUROWANIE DODATKOWE (SPECJALISTYCZNE)
Żołnierze Armii Radzieckiej posiadali na wyposażeniu szereg odzieży specjalistycznej przeznaczonej dla określonych formacji. Dziś wiele z nich należy do kolekcjonerskich rarytasów, a ich posiadanie i użytkowanie podnosi w sposób niebywały poziom oraz realizm rekonstrukcji historycznych.


KOMBINEZON ZAŁÓG POJAZDÓW PANCERNYCH

Niniejsze rozważania warto rozpocząć od krótkiego omówienia kombinezonu przeznaczonego dla załóg czołgów oraz pojazdów opancerzonych. Wyglądał on następująco:
Został przyjęty na wyposażenie rozkazem nr 92 z dnia 27 kwietnia 1972 roku. Wersja letnia składała się z bluzy, spodni i beretu w kolorze czarnym. Zakładany był na mundur polowy żołnierzy i sierżantów służby zasadniczej. W przypadku oficerów, chorążych oraz żołnierzy służby nadterminowej noszony był na mundurze polowym lub koszuli (z krawatem). Spodnie zapinane były za pomocą dedykowanego do nich pasa, a bluza była w nie wpuszczana. Co ciekawe - lewa kieszeń bluzy przeznaczona była do przenoszenia pistoletu Makarowa. Na prawej piersi naszyty był emblemat w kształcie rombu na którym umieszczono stylizowany wizerunek czołgu w kolorze żółtym. Początkowo kombinezon nie posiadał pagonów. Naszywało się na niego pagony ogólnowojskowe na które przytwierdzano także korpusówki oznaczające rodzaj wojsk. W późniejszych latach wprowadzono wersję z fabrycznie naszytymi pagonami (w postaci zapinanych na guzik klapek). W 1982 roku wprowadzono zmodyfikowaną wersję tegoż kombinezonu w kolorze piaskowym.

Wersja zimowa składała się z ocieplanej kurtki wyposażonej w podpinkę z kołnierzem ze sztucznego futra (do kurtki można przypiąć kaptur) oraz spodni (także z podpinką). Na kurtce zimowej nie naszywano emblematu z wizerunkiem czołgu. W pierwszej połowie lat 80-tych przyjęto - analogicznie, jak w przypadku kombinezonu letniego - wersję w kolorze piaskowym.

Integralną, niejako, częścią przedstawionego powyżej kombinezonu był hełmofon typu TSz-3 wz. 1964.
Na podstawie rozkazu Ministra Obrony ZSRR nr 211 z 16 września 1974 roku hełmofony przydzielano na wyposażenie załogom:

- czołgów i bojowych wozów piechoty,
- specjalnych rodzajów uzbrojenia i techniki powstałych na podstawie sprzętu pancernego,
- ruchomych środków remontowych i obsługi sprzetu pancernego,
- kutrów rakietowych i torpedowych Wojenno - Morskiej Floty ZSRR,
- pojazdów gąsienicowych saperów,
- innych rodzajów uzbrojenia i sprzętu na podstawie odrębnych przepisów zatwierdzonych przez Ministerstwo Obrony ZSRR.


KOMBINEZON OGNIOOCHRONNY TOZ-43


Niezwykle ciekawym umundurowaniem specjalistycznym żołnierzy radzieckich jest kombinezon ognioochronny TOZ-43:
Składa się on z kurtki (wyposażonej w doczepiany kaptur), spodni, rękawiczek oraz specjalnej maski osłaniającej twarz. Wykonany jest ze specjalnego żaroodpornego materiału. Sama "konstrukcja" tego kombinezonu jest bardzo leciwa, sięgająca pierwszej połowy lat 40-tych. Używany był przede wszystkim w wojskach rakietowych, ale także zmechanizowanych i pancernych. W połowie lat 80-tych wprowadzono na wyposażenie wersję w kolorze piaskowym. W porze zimowej istniała możliwość przypięcia ocieplanej podpinki. Pomimo "wiekowości", spotykany był w jednostkach Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej do początku lat 90-tych. Jak stwierdził służący w latach 1988 - 1992 w Bornym Sulinowie p.płk (wówczas porucznik) W. Boroniło (na zdjęciu po prawej właśnie w kurtce TOZ-43) - "był to kombinezon bardzo dobrej jakości".


ZIMOWY MUNDUR ROBOCZY

Innym, choć znacznie częściej spotykanym od powyższego, ciekawym umundurowaniem żołnierza Armii Radzieckiej jest zimowy mundur roboczy:
Mundur ten został przyjęty na wyposażenie na podstawie rozkazu Ministra Obrony ZSRR nr 85 z 9 kwietnia 1974 roku. Składa się z ocieplanej kurtki (tzw. "tiełogriejki") oraz ocieplanych spodni. Od zimowego munduru polowego żołnierza różni się przede wszystkim rodzajem materiału oraz krojem. Kieszenie boczne (biodrowe) - w przeciwieństwie do kurtki polowej - nie posiadają klap, a rękawy zapinanych na złote guziki szerokich ściągaczy. Nie posiada także zapinanego ściągacza na plecach. Spodnie natomiast - poza dwiema klasycznymi kieszeniami bocznymi - posiadają małą kieszonkę na prawej nogawce. Pagony są naszyte fabrycznie na które zakłada się oznaczenia stopni w formie czerwonych tasiemek. Patki kołnierzowe nie wystepują na tym mundurze, a korpusówki (w kolorze zielonym) umieszcza się na pagonach.

Mundur ten jest jednak szczególnie godny odnotowania, albowiem bardzo często używano go w Północnej Grupie Wojsk (choć zapewne nie tylko) jako zimowego munduru polowego. Na podstawie zdjęć, a zwłaszcza licznych przekazów ustnych i pisemnych, jakich udzielili niżej podpisanemu weterani PGW - można chyba zaryzykować tezę, że mundur ten (w szczególności kurtka) był równie (lub prawie równie) powrzechny na ćwiczeniach i poligonach, co regulaminowy zimowy mundur polowy (w szczególności do roku 1988).

Istniała, oczywiście, także letnia wersja munduru roboczego. Jednakże nie jest wiadome autorowi niniejszego opracowania, aby był on powszechnie używany jako zamiennik munduru polowego (w przeciwieństwie do zimowego).



Powyższe, bardzo przecież skrócone, opracowanie nie wyczerpuje - rzecz oczywista - całokształtu tematu. W szczególności, że powyższy tekst odnosi się do wąskiego okresu czasowego, a mianowicie przełomu lat 70' i 80-tych - co także należy podkreślić. W Armii Radzieckiej bowiem istniało bardzo dużo typów umundurowania, a zwłaszcza umundurowania specjalistycznego (jak np. mundur dla wojsk chemicznych OKZK). Zadaniem powyższego opracowania było przedstawienie w przystępnej i klarownej formie tego, co w środowisku grup rekonstrukcyjnych określa się mianem "minimum sprzętowego".

Niniejszym autor pragnąłby serdecznie podziękować podpułkownikowi rezerwy Władysławowi Pietrowiczowi Boroniło oraz Zbigniewowi Ziemińskiemu "Saperskiemu" za życzliwe uwagi i cenne sugestie merytoryczne do powyższego tekstu.


© Opracował: Paweł Kowalski
Kreator stron internetowych - strona bez programowania